Cảnh giác: Nguy cơ đột quỵ ở người tiểu đường tăng cao trong mùa lạnh

Vì sao mùa lạnh là “mùa cao điểm” của đột quỵ?

Trong thời gian thời tiết chuyển lạnh từ tháng 11 đến tháng 1 hàng năm, số lượng bệnh nhân đột quỵ bao gồm nhồi máu não và xuất huyết não ở các địa phương chiếm từ 30-50% tổng số bệnh nhân đột quỵ của cả năm. Đặc biệt, khoảng 60-70% các bệnh nhân đột quỵ xảy ra vào nửa đêm và buổi sáng sớm, thời điểm nhiệt độ xuống thấp và lạnh hơn cả. Các trường hợp đột quỵ xảy ra phần lớn ở người cao tuổi hay người có bệnh lý nền sẵn như tiểu đường, huyết áp.

Bằng chứng từ nhiều nghiên cứu quốc tế:

• Anderson et al. (2018), Harvard T.H. Chan School of Public Health: Phân tích hơn 1,7 triệu ca nhập viện tại Mỹ, cho thấy số ca đột quỵ thiếu máu não tăng rõ rệt trong những đợt lạnh bất thường.
• Analitis et al. (2008), châu Âu: Mỗi khi nhiệt độ giảm 1°C, nguy cơ đột quỵ tăng 2%.
• Sedoviene et al. (2020), Lithuania: Nguy cơ đột quỵ tăng mạnh ở người trên 65 tuổi trong mùa đông.
• German Stroke Study (2017): Tỷ lệ nhập viện vì đột quỵ tăng 15–20% trong mùa đông so với mùa hè.
• Hoshino et al. (2016), Nhật Bản: Tỷ lệ đột quỵ xuất huyết tăng mạnh vào mùa đông, nhất là vào sáng sớm khi nhiệt độ xuống thấp.

Tỷ lệ đột quỵ ở người tiểu đường tăng cao trong mùa lạnh 

Lý giải điều này, các chuyên gia phân tích rằng, khi nhiệt độ môi trường giảm, cơ thể phản ứng bằng nhiều cơ chế sinh lý để giữ nhiệt. Tuy nhiên, chính những phản ứng này lại làm tăng nguy cơ đột quỵ:

• Co mạch máu ngoại vi: Để hạn chế mất nhiệt, mạch máu ngoại vi co lại, khiến huyết áp tăng và tim phải làm việc nhiều hơn. Với người đã có bệnh tiểu đường hoặc đã có biến chứng tim mạch do tiểu đường, đây là yếu tố nguy cơ lớn.
• Máu đặc hơn, dễ hình thành huyết khối: Nhiệt độ thấp làm tăng độ nhớt máu, khiến máu lưu thông chậm và dễ hình thành cục máu đông – nguyên nhân gây tắc mạch não.
• Kích thích thần kinh giao cảm: Không khí lạnh làm cơ thể tiết nhiều catecholamine (adrenaline, noradrenaline), gây co mạch, tăng nhịp tim và huyết áp. Điều này khiến cho người bệnh dễ bị chảy máu trong não, gây nên xuất huyết não.
• Thay đổi nhịp sinh học: Vào mùa đông, mọi người cũng thường ăn uống nhiều hơn, đặc biệt là chất béo để dự trữ năng lượng nhiều hơn. Vận động ít hơn và uống nước ít hơn trong mùa đông cũng dễ làm tăng huyết áp, độ nhớt (quánh) của máu, tuần hoàn máu kém và tăng nguy cơ đột quỵ.

Dấu hiệu cảnh báo sớm đột quỵ

Theo chuyên trang của Bộ Y tế về phòng chống đột quỵ, “thời gian chính là vàng” trong cấp cứu đột quỵ. Nếu người bệnh được phát hiện và đưa đến bệnh viện trong 3 – 4,5 giờ đầu, khả năng sống sót và phục hồi sẽ cao hơn rất nhiều.

Để giúp mọi người dễ nhận biết các dấu hiệu sớm, quy tắc BE FAST được sử dụng như một cách đơn giản để ghi nhớ và hành động kịp thời khi có nghi ngờ đột quỵ. BE FAST gồm 6 chữ cái, mỗi chữ mô tả một dấu hiệu cảnh báo sớm của đột quỵ:

• B (Balance) – Mất thăng bằng: Người bệnh đột ngột chóng mặt, đi loạng choạng, đau đầu dữ dội hoặc mất khả năng phối hợp động tác.
• E (Eyesight) – Giảm thị lực: Thị lực mờ đi, có thể mất tầm nhìn ở một hoặc cả hai mắt.
• F (Face) – Méo mặt: Một bên mặt bị xệ, nhân trung lệch, miệng méo rõ khi cười.
• A (Arm) – Yếu tay chân: Tê liệt hoặc yếu một bên cơ thể. Có thể kiểm tra bằng cách yêu cầu bệnh nhân giơ hai tay lên, nếu một tay rơi xuống, đó là dấu hiệu cảnh báo.
• S (Speech) – Nói khó: Giọng nói méo, ngọng, dính chữ hoặc không hiểu lời người khác.
• T (Time) – Thời gian: Khi có bất kỳ dấu hiệu nào ở trên, hãy gọi ngay 115 hoặc đưa bệnh nhân đến cơ sở y tế gần nhất. Mỗi phút trôi qua là hàng triệu tế bào não mất đi

Nắm bắt dấu hiệu đột quỵ để xử lý kịp thời là điều vô cùng quan trọng 

Đặc biệt, với người bệnh tiểu đường, khi xuất hiện một trong các dấu hiệu như tê bì một tay, một chân; nói khó, méo miệng; mờ một mắt đột ngột; đau đầu dữ dội thì người bệnh hoặc người thân nên gọi cấp cứu hoặc đến ngay bệnh viện gần nhất để được điều trị kịp thời.

Người tiểu đường cần làm gì để phòng ngừa đột quỵ trong mùa lạnh?

1. Kiểm soát chặt chẽ đường huyết – nền tảng phòng biến chứng

Ở người tiểu đường, đường huyết tăng cao kéo dài là nguyên nhân hàng đầu gây tổn thương mạch máu và thúc đẩy hình thành cục máu đông – yếu tố trực tiếp dẫn đến đột quỵ. Trong mùa lạnh, do ít vận động hơn và chế độ ăn dễ dư thừa năng lượng, đường huyết có xu hướng dao động mạnh hơn so với bình thường. Vì vậy, người bệnh cần đặc biệt chú trọng theo dõi đường huyết đều đặn, tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ và tránh để đường huyết tăng cao kéo dài. Việc duy trì đường huyết ổn định không chỉ giúp giảm nguy cơ đột quỵ mà còn góp phần hạn chế các biến chứng tim mạch và thần kinh khác.

Kiểm soát đường huyết ổn định là yếu tố then chốt phòng ngừa đột quỵ ở người tiểu đường

2. Giữ ấm cơ thể đúng cách

Giữ ấm cơ thể là yếu tố quan trọng giúp hạn chế tình trạng co mạch và biến động huyết áp khi trời lạnh. Người tiểu đường cần chú ý giữ ấm các vùng dễ bị nhiễm lạnh như đầu, cổ, ngực, tay và chân, đồng thời tránh để cơ thể bị lạnh đột ngột. Cụ thể:

• Nên vận động nhẹ nhàng từ 3 – 5 phút như co duỗi tay chân, xoay cổ, xoay khớp trước khi xuống giường vào buổi sáng.
• Không tắm trễ cũng như không tắm nước lạnh, sử dụng nước ấm khoảng 37 độ C là phù hợp nhất.

Ngoài ra, người tiểu đường nên uống đủ nước trong mùa lạnh và nên dùng nước ấm. Nước giúp duy trì độ nhớt máu bình thường, phòng ngừa hình thành cục máu đông, một nguyên nhân gây tắc mạch máu não.

3. Chế độ dinh dưỡng hợp lý

Người bệnh nên hạn chế tinh bột trong bữa ăn; hạn chế các thực phẩm chứa đường đơn (bánh, kẹo, nước ngọt) để tránh đường huyết tăng cao sau ăn; sử dụng lượng chất béo vừa phải, ưu tiên acid béo không bão hòa từ các nguồn thực phẩm cá hồi, cá ngừ, cá thu, dầu nành, dầu phộng… để tránh rối loạn chuyển hóa; lựa chọn thực phẩm có chỉ số đường huyết thấp (GI dưới 55); tăng cường rau xanh, trái cây ít ngọt để cung cấp chất xơ, vitamin và khoáng chất. Khuyến khích người bệnh nên chia nhỏ bữa ăn, ngày ăn từ 4-5 bữa, để đường huyết sau ăn không tăng quá cao. 

Người tiểu đường cần xây dựng chế độ ăn uống khoa học

Ngoài ra, cần tránh uống rượu trước khi ra ngoài trời lạnh. Rượu khiến mạch máu giãn nở, tạo cảm giác ấm giả, trong khi thực tế làm thất thoát nhiệt từ cơ thể nhanh hơn. Điều này khiến người uống rượu khó nhận biết tình trạng mất nhiệt, làm tăng nguy cơ hạ thân nhiệt và đột quỵ.

Bên cạnh việc áp dụng chế độ ăn dành cho bệnh nhân tiểu đường, người bệnh cũng nên chú ý ăn nhạt, với lượng muối không quá một muỗng cà phê mỗi ngày. Việc giảm muối giúp hạn chế tình trạng giữ nước, giảm áp lực lên thành mạch và ổn định huyết áp.

4. Duy trì vận động 

Mùa lạnh thường khiến người tiểu đường ngại vận động, dẫn đến tuần hoàn máu kém và khó kiểm soát đường huyết. Tuy nhiên, việc duy trì các hoạt động nhẹ nhàng, phù hợp với thể trạng sẽ giúp cải thiện lưu thông máu, giảm độ nhớt của máu và hạn chế nguy cơ hình thành huyết khối. Những hình thức vận động đơn giản trong nhà, đi lại thường xuyên hoặc xoa bóp tay chân có thể mang lại lợi ích rõ rệt nếu duy trì đều đặn, đặc biệt trong những ngày thời tiết rét sâu. (Lưu ý: Tránh tập thể dục vào lúc sáng sớm hoặc khi tối muộn).

5. Kiểm soát huyết áp và mỡ máu

Với người tiểu đường – đối tượng thường kèm theo tăng huyết áp và rối loạn mỡ máu – sự thay đổi này làm gia tăng đáng kể nguy cơ đột quỵ. Do đó, người bệnh cần thường xuyên kiểm tra sức khỏe, nếu phát hiện huyết áp cao hay mỡ máu cao cần được uống thuốc thường xuyên theo đơn của các sĩ. Theo dõi chỉ số huyết áp, mỡ máu duy trì trong mức bình thường.

6. Sử dụng Đông – Tây kết hợp trong điều trị

Giải pháp Đông – Tây y kết hợp trong điều trị bệnh tiểu đường đang là xu thế phát triển của y học, được Bộ Y Tế chú trọng; giúp nâng cao hiệu quả ổn định đường huyết, giảm nguy cơ biến chứng, hạn chế những tác dụng phụ của thuốc tân dược lên cơ thể người bệnh. Cụ thể, Tây y đóng vai trò nền tảng và bắt buộc trong điều trị, giúp hạ đường huyết nhanh, kiểm soát chỉ số cận lâm sàng rõ ràng. Tuy nhiên, nhược điểm của Tây y là phải phụ thuộc thuốc lâu dài, nguy cơ hạ đường huyết quá mức hoặc dễ gây áp lực lên gan, thận, dạ dày và chưa giải quyết triệt để tình trạng suy yếu nền tảng của cơ thể như rối loạn chuyển hóa mạn tính, tuần hoàn kém, sức đề kháng suy giảm – những yếu tố âm thầm làm tăng nguy cơ đột quỵ tái phát.

Ở chiều ngược lại, Đông y tiếp cận bệnh từ gốc, với cơ chế Bổ khí – dưỡng âm – kiện tỳ – ích thận, giúp điều hòa cơ thể, hỗ trợ chức năng tạng phủ, ổn định đường huyết bền vững và đặc biệt là không có tác dụng phụ, an toàn khi sử dụng lâu dài. Chính vì vậy, sự kết hợp Đông – Tây y đúng cách mang lại hiệu quả bổ trợ rõ rệt trong việc ổn định đường huyết và ngăn ngừa biến chứng tiểu đường, đồng thời giúp người bệnh nâng cao thể trạng, hỗ trợ chức năng gan thận. 

Nhiều người bệnh đã áp dụng phương pháp này vào điều trị và mang lại hiệu quả tốt. Trong đó, nổi bật nhất là ứng dụng thảo dược dây thìa canh chuẩn hóa.

Vùng trồng Dây thìa canh chuẩn hóa tại Hải Hậu, Nam Định

Dây thìa canh giúp ức chế hấp thu đường ở ruột, giảm tân sinh đường từ gan vào máu, giúp kích thích tuyến tụy tăng tiết insulin, tăng men sử dụng đường ở mô và cơ. Nhờ vậy giúp hạ và ổn định đường huyết. Bên cạnh đó, hoạt chất trong Dây thìa canh còn giúp tăng bài tiết Cholesterol, LDL-c và Triglyceride ra khỏi cơ thể theo đường phân, giảm lipid trong máu và trong gan. Việc kết hợp sản phẩm từ thảo dược Dây thìa canh chuẩn hóa với thuốc Tây y giúp hỗ trợ ổn định đường huyết, hỗ trợ giảm HbA1c và hỗ trợ ngăn ngừa biến chứng tiểu đường, trong đó có biến chứng tim mạch – đột quỵ.

Đột quỵ có thể xảy ra bất kỳ lúc nào, nhưng mùa lạnh chính là “thời điểm nhạy cảm” nhất. Hy vọng bài viết trên đây đã mang lại những kiến thức bổ ích giúp người bệnh tiểu đường chủ động kiểm soát đường huyết, phòng ngừa đột quỵ trong mùa lạnh.